Wat is een cytokine storm?

Een cytokine storm ontstaat wanneer het immuunsysteem zijn eigen rem kwijtraakt. Normaal bewaakt een balans tussen aanvallende en dempende signaalstoffen de ontstekingsreactie. Als die balans verstoort, komen er massaal cytokines vrij, eiwitten die andere immuuncellen activeren die op hun beurt nóg meer cytokines aanmaken. Dit zichzelf versterkende proces kan uitlopen op schade aan meerdere organen tegelijk, of erger.

De eerste symptomen zijn vaag: koorts, vermoeidheid, een laag gevoel. Dat maakt vroeg ingrijpen moeilijk. Bij een volledig doorgeslaan cytokine storm lekken bloedvaten vocht naar het omringende weefsel, daalt de bloeddruk gevaarlijk, en raken de longen te kort aan zuurstof. De meeste mensen kennen het begrip van COVID-19, waarbij ernstige patiënten meetbaar verhoogde ontstekingswaarden hadden en tegelijk minder afweercellen. Dit patroon paste bij een cytokine storm, al zijn de COVID-19-studies betrekkelijk klein en gebruikten ze wisselende definities.

De cytokine storm is geen ziekte op zich maar een eindtoestand die bij uiteenlopende oorzaken kan optreden: ernstige infecties, auto-immuunziekten, en ook als bijwerking van moderne kankertherapieën. Bij CAR T-celtherapie, waarbij genetisch aangepaste afweercellen worden ingespoten om kanker te bestrijden, treedt dit bijna standaard op. Dat wordt dan cytokine release syndrome of CRS genoemd. De ernst varieert: licht CRS uit zich alleen als koorts, zwaar CRS vereist intensive care.

Wanneer CRS te heftig wordt, is tocilizumab de standaardbehandeling. Dit middel blokkeert de werking van een centrale signaalstof (IL-6) in de cascade. Het werkt, maar het beste moment van toediening is nog niet precies vastgesteld. Artsen moeten ook scherp onderscheid maken tussen CRS en verwante syndromen, zoals het macrofaagactivatiesyndroom, omdat ze op elkaar lijken maar soms andere behandelingen vragen.