Wat is AMPK en hoe activeer je het (via vasten of beweging)?

AMPK is een eiwit dat als thermostaat van je energiehuishouding werkt. Het meet voortdurend hoeveel energie er beschikbaar is in je cellen. Zodra de energievoorraad daalt, springt AMPK aan en stuurt het meer dan 100 processen bij: van de verbranding van vetten en koolhydraten tot de opruiming van beschadigde celonderdelen (autofagie). Het effect is daarmee lichaam-breed.

Vasten en bewegen zijn de twee krachtigste manieren om AMPK te activeren. Bij vasten komen hormonen vrij zoals glucagon en het hongerhormoon ghreline, die AMPK aansturen. Bij inspanning doet het lichaam hetzelfde via signaaleiwitten die spieren afgeven. Koude heeft een vergelijkbaar effect. Muizenstudies laten zien dat zowel intermitterend vasten als vrijwillig bewegen AMPK in de vaatwand activeren en daarmee beschermen tegen oxidatieve schade, een effect vergelijkbaar met het diabetesmedicijn metformine.

Toch klopt het plaatje niet altijd. Zeven dagen vasten verhoogde de AMPK-activiteit in de skeletspieren van mensen niet meetbaar, gemeten bij dertien proefpersonen. Dat weerlegt de gangbare aanname dat langdurig vasten automatisch AMPK in spieren stimuleert. Een ketogeen dieet van twaalf weken deed AMPK in spieren zelfs dalen, naast een verlaging van het eiwit dat glucose de spiercel in transporteert. Dat is een onverwachte bevinding, omdat het ketogene dieet vaak wordt gepresenteerd als AMPK-vriendelijk.

Adiponectine, een hormoon dat vetcellen aanmaken, is een belangrijke schakel tussen lichaamsgewicht en AMPK-activiteit in spieren. Bij mensen met veel buikvet of zwangerschapsdiabetes is adiponectine vaak laag. Dat remt AMPK, vermindert de glucoseopname in spieren en draagt bij aan insulineresistentie. Tot slot speelt AMPK ook in het hart een rol: bij vasten regelt het via een signaalroute de energietoevoer aan de hartspier. Verstoringen daarin verslechteren de hartfunctie in diermodellen, al is dat nog niet bij mensen aangetoond.